نوغانداری شفت؛ از رکود دهه‌های اخیر تا رتبه دوم گیلان در تولید پیله ابریشم
گیلان پس از خراسان رضوی، دومین قطب تولید پیله کرم ابریشم کشور است و شهرستان شفت نیز پس از لنگرود، رتبه دوم تولید پیله‌تر ابریشم استان را در اختیار دارد. گزارش پیش‌رو، فراز و فرود صنعت نوغانداری در شفت، ظرفیت‌ها، چالش‌ها و آمار این حوزه را بررسی می‌کند.
به گزارش ورس از صفیر گیلان ؛ «شفت، سرزمینی است که در حصارِ کوه‌ها و جنگل‌ها، ثروتی نهفته دارد؛ از طعمِ بی‌رقیبِ برنج و پنیرِ سنتی تا میراثِ ارزشمندِ نوغانداری. این شهرستان نه «محروم»، بلکه «تشنه‌ی مدیریتِ منابع» است. اگر امروز این ظرفیت‌های بی‌نظیر به زنجیره‌ی ارزش‌افزوده متصل شوند، شفت به یکی از قطب‌های اقتصادی گیلان تبدیل خواهد شد؛ جایی که جوانیِ جمعیت، موتورِ محرّکِ این توسعه است.»
در این پازل اقتصادی، «نوغانداری» به‌عنوان یکی از کلیدی‌ترین بخش‌ها، جایگاهی استراتژیک دارد؛ صنعتی که به دلیل ماهیت خود، هر زمان که نیاز باشد می‌تواند با ایجاد درآمد سریع، بار مشکلات اقتصادی کشاورزان را سبک کند.
بازگشت رونق به باغ‌های توت
پرورش کرم ابریشم از جمله حرفه‌های کهن گیلان است که طی سال‌های اخیر و با اتخاذ سیاست‌های حمایتی دولت، از رکود فاصله گرفته و جانی دوباره یافته است. امروز شاهد تقویت زیرساخت‌های پرورش کرم ابریشم و توسعه صنعت نوغان در این خطه ابریشم‌خیز هستیم. دوباره باغ‌های توت گیلان سبز شده‌اند؛ کرم‌های ابریشم پیله به دور خود تنیده‌اند و پیله‌های سپید به پرنیان بدل می‌شوند تا چرخ صنعت فرش و منسوجات ابریشمی در «پردیس ایران» با قوت بیشتری به گردش درآید.
گزارش‌های میدانی و آماری، همگی بر احیای این صنعت دیرپا زیر سایه بسته‌های حمایتی صحه می‌گذارند. نگاهی به پیشینه درخشان ابریشم در گیلان: صنعت نوغانداری گیلان پیشینه‌ای تمدن‌ساز دارد. در دوران سلطنت احمدشاه، گیلان به قطب صنعتی تولید ابریشم تبدیل شد و بیش از ۱۰۰ کارخانه در این استان تأسیس گردید. در آن دوران، رشت به‌تنهایی صاحب بیش از ۴۰ دستگاه ماشین مخصوص فرآوری (خفه‌کن و خشک‌کن) پیله بود که کارخانه‌های تاریخی «حاج معین‌السلطنه» و «رمضانی» از نمادهای ماندگار آن عصر به شمار می‌روند.
نوغانداری؛ مکمل بی‌نظیر معیشت روستایی
امروز گیلان با برخورداری از اقلیم و آب‌وهوای مساعد، همچنان یکی از قطب‌های اصلی نوغانداری کشور است. ویژگی‌های منحصربه‌فرد این حرفه، آن را به مکملی عالی برای بخش کشاورزی تبدیل کرده است:
- سرمایه‌گذاری اولیه اندک: ورود به این صنعت نیازمند منابع مالی کلان نیست.
- بازدهی سریع: دوره پرورش نوغان حدود ۴۰ روز است که جریان نقدی سریعی برای خانوارها ایجاد می‌کند.
- ارتقای معیشت: نقش این صنعت در بهبود درآمد خانوارهای روستایی غیرقابل‌انکار است.
ارقام و رکوردها؛ از فرضیه تا واقعیت
آمارها نشان‌دهنده بهره‌وری بالای این صنعت در شفت و گیلان است. به‌طور متوسط از پرورش هر «جعبه تخم نوغان»، ۳۵ کیلوگرم پیله‌تر ابریشم تولید می‌شود و هر ۵ کیلوگرم پیله‌تر، یک کیلوگرم نخ ابریشم خام را به دست می‌دهد.
نکته امیدوارکننده اینکه در سال گذشته، بسیاری از نوغانداران با تکیه بر اصول علمی و آموزش‌های نوین، موفق به ثبت رکوردهای بالاتر از ۴۰ کیلوگرم پیله به ازای هر جعبه شده‌اند که نویدبخش آینده‌ای روشن برای این صنعت کهن در شهرستان شفت است.
شفت؛ نگین پنهان صنعت نوغان گیلان
علیرغم فراز و نشیب‌های گذشته، صنعت نوغانداری در شفت با حمایت‌های اخیر و پتانسیل‌های بالقوه، به فرصتی استراتژیک برای اشتغال پایدار و توسعه اقتصادی این شهرستان کمتر برخوردار تبدیل شده است.
نگاهی به گذشته؛ از شکوفایی تا افول نوغان: دهه ۸۰ برای صنعت نوغانداری ایران، سال‌های دشواری بود. افزایش هزینه‌های تولید، واردات بی‌رویه پیله و نخ، مهاجرت روستاییان به شهرها و نابودی تدریجی توتستان‌ها، این صنعت را به سمت زیان‌دهی سوق داد و انگیزه تولیدکنندگان را به شدت کاهش داد.
اما در سال‌های اخیر، اقدامات حمایتی دولت، جرقه‌های امید را دوباره روشن کرد؛ به‌طوری که تعداد بهره‌برداران نوغان در گیلان از ۷٫۶۰۰ خانوار به نزدیک ۱۰٫۰۰۰ خانوار افزایش یافته و امسال شاهد توزیع بیش از ۱۳٫۶۰۷ جعبه تخم نوغان در استان بودیم.
فصل بهار و آغاز چالش‌های شیرین نوغانداری: با آغاز فصل بهار، گیلان بار دیگر شاهد آغاز فصل کشت و کار است. پرورش کرم ابریشم، یکی از فعالیت‌های جذاب اما پرچالش در این میان، نقش بسزایی در تولید پیله‌تر ابریشم در سطح کشور ایفا می‌کند و نوغانداران گیلانی در این عرصه پیشگام هستند.
شفت؛ قطب دوم پیله‌تر ابریشم در گیلان
شهرستان شفت پس از لنگرود، رتبه دوم تولید پیله‌تر ابریشم را به خود اختصاص داده است. این جایگاه قابل توجه، در شرایطی حاصل شده که شفت همواره به‌عنوان یکی از شهرستان‌های کمتر برخوردار استان شناخته می‌شود؛ در حالی که «شفت؛ سرزمین فرصت‌های گره‌خورده با طبیعت».
این منطقه با پتانسیل‌های بالا در بخش کشاورزی و نوغانداری، در صورت توجه و سرمایه‌گذاری بیشتر، می‌تواند به نمادی از توسعه درون‌زا و اشتغال پایدار تبدیل شود. صنعت نوغان در شفت، فراتر از یک سنت قدیمی، یک «فرصت استراتژیک اقتصادی» محسوب می‌شود.
فرصت‌های پنهان نوغانداری در شفت
شهرستان شفت با چالش‌هایی نظیر نرخ بالای بیکاری فصلی و محدودیت منابع درآمدی پایدار برای جوانان و زنان روستایی روبروست. در چنین شرایطی، توسعه نوغانداری می‌تواند با کمترین فشار بر منابع دولتی، زنجیره‌ای از اشتغال غیرمستقیم را در بخش‌های مختلف فعال کند:
- صنایع دستی: ابریشم‌بافی و تولید محصولات منحصربه‌فرد.
- نخ‌ریسی سنتی: احیای روش‌های اصیل تولید نخ ابریشم.
- گردشگری کشاورزی: جذب گردشگران علاقه‌مند به آشنایی با فرآیند تولید ابریشم.
گام‌های اساسی برای شکوفایی نوغان در شفت
برای آنکه شهرستان شفت بتواند از ظرفیت عظیم صنعت نوغان به شکل بهینه استفاده کند، برداشتن چند گام اساسی ضروری است:
- احیای توتستان‌ها و توزیع نهال اصلاح‌شده: توسعه سطح زیر کشت درختان توت، که تنها منبع تغذیه کرم ابریشم هستند، پیش‌نیاز هرگونه افزایش در تولید پیله است.
- حمایت‌های تسهیلاتی برای نوسازی تلمبارها: ارتقاء «تلمبارها» (محل پرورش کرم ابریشم) از روش‌های سنتی و نیمه‌سنتی به سمت واحدهای مدرن و بهداشتی، ضمن کاهش چشمگیر میزان تلفات کرم ابریشم، بازدهی هر جعبه تخم نوغان را به حداکثر می‌رساند.
- ایجاد زنجیره ارزش و صنایع تبدیلی: جلوگیری از خام‌فروشی پیله‌ها و هدایت ارزش افزوده حاصل از فرآوری ابریشم به سمت خود روستاییان شفت، گامی حیاتی در جهت تحقق منافع اقتصادی پایدار است.
نوغانداری در شفت، تجسمی عینی از «اقتصاد مقاومتی» و توسعه عادلانه روستایی است. توجه ویژه به این صنعت در این شهرستان کمتر برخوردار، نه تنها به تثبیت جمعیت روستایی و مهار مهاجرت کمک می‌کند، بلکه روحی تازه در کالبد اقتصاد محلی شفت و کل استان گیلان خواهد دمید.
دوران طلایی تا امید تازه‌ای به نام خرید تضمینی
گیلان پس از خراسان رضوی، تأمین‌کننده عمده تولید پیله کرم ابریشم کشور است و مرکز تحقیقات ابریشم ایران نیز در روستای ملاسرای شفت، قلب تپنده تحقیقات این صنعت است.
جایگاه ملی شفت در صنعت ابریشم: گفتنی است گیلان پس از خراسان رضوی، قطب تولید پیله کرم ابریشم کشور است و در این میان، شهرستان شفت نیز پس از لنگرود، بیشترین میزان تولید پیله‌تر ابریشم استان را به خود اختصاص داده است.
مهم‌تر آنکه مرکز تحقیقات ابریشم کشور در روستای ملاسرا از توابع شهرستان شفت واقع شده و به‌عنوان یکی از مراکز مهم پژوهشی، نقشی کلیدی در حفظ، احیا و توسعه این صنعت دیرین ایفا می‌کند.
گیلان؛ ستون اصلی نوغانداری ایران: به اعتراف کارشناسان و مسئولان این حوزه، گیلان با تأمین ۵۰ درصد از تولید کرم ابریشم کشور، ستون اصلی و از قطب‌های بی‌رقیب نوغانداری در ایران محسوب می‌شود؛ جایگاهی که بهره‌گیری از آن، هم‌پیوندی مستقیمی با معیشت هزاران خانوار روستایی استان دارد.
مرور تاریخچه این صنعت، سال ۱۳۷۹ را نقطه اوج و «دوران طلایی» نوغانداری ایران نشان می‌دهد؛ سالی که در آن ۲۰۰ هزار جعبه تخم نوغان در کشور توزیع شد. اما کاهش تولید پیله در سال‌های اخیر، چهره این صنعت را کمرنگ کرده است؛ در حالی که خرید تضمینی پیله می‌تواند دوباره نور امید را در دل کشاورزان روشن کند.
بر پایه این گزارش، برنامه‌های مرکز توسعه نوغانداری کشور با تکیه بر جایگاه استراتژیک گیلان به‌عنوان یکی از قطب‌های اصلی تولید، بر سه محور اساسی متمرکز است: تأمین زیرساخت‌ها، حمایت‌های تسهیلاتی و دانش‌افزایی. نکته قابل توجه آنکه برخلاف تصور عمومی، فعالیت‌های مرکز توسعه تنها به سه استان گیلان، مازندران و خراسان رضوی محدود نمی‌شود؛ بلکه از طریق شبکه معاونت‌های امور دام در سراسر استان‌ها، تلاش برای توسعه این صنعت در سطح ملی در جریان است.
زنگ خطر کمبود پیله؛ کارخانجات ابریشم‌بافی گیلان زیر ظرفیت می‌چرخند
«کمبود پیله ابریشم به‌عنوان ماده اولیه صنایع ابریشم استان، عامل اصلی عملکرد پایین دو کارخانه بزرگ ریسندگی گیلان است». آنچه خواندید سخنان مدیرکل صنعت، معدن و تجارت گیلان است.
تیمور پورحیدری در جلسه کارگروه بررسی پروژه ابریشم استان اظهار داشت: در صورت تأمین مواد اولیه، دو کارخانه «ابریشم گیلان» و «ابریشم شرق گیلان» شاهد تأمین بخش مهمی از نخ ابریشم استان و کشور و ایجاد اشتغال ۳۰۰ نفری در این صنعت بومی خواهیم بود.
این جلسه با حضور نمایندگان دو شرکت صنعتی، استانداری گیلان، جهاد کشاورزی، مرکز ملی فرش، مرکز تحقیقات ابریشم کشور، اداره کل استاندارد گیلان، مرکز ملی صنایع خلاق و فرش ایران و مرکز توسعه نوغانداری کشور برگزار شد و هدف آن بررسی مشکلات و چالش‌های این صنعت و تدوین راهکارهای علمی و عملی برای برون‌رفت از چالش‌ها و رونق صنعت ابریشم استان عنوان شد.
بازار منتظر؛ افزایش تولید فرش ابریشمی گیلان به ۵۰ هزار متر مربع: به گفته دکتر پورحیدری، در صورت افزایش تولید ابریشم توسط کارخانجات استان، بازار مناسبی در حوزه فرش برای خرید نخ ابریشم وجود دارد؛ چرا که تولید فرش دستباف استان از ۱۲ هزار متر مربع به ۵۰ هزار متر مربع افزایش یافته است.
مدیرکل صمت گیلان در پایان تشریح کرد: برای حل مشکل دو کارخانه «ابریشم گیلان» و «ابریشم شرق گیلان»، مکاتبات لازم با وزارت صمت و مقام عالی این وزارت انجام شده و در سفر هفته گذشته دکتر فرهیدزاده، معاون وزیر صمت نیز این مشکلات به‌طور مستقیم منعکس گردید.
لپوندان شفت؛ روستای ابریشم‌خیز و میراث‌دار یک صنعت
روستای «لپوندان» در شهرستان شفت، نه تنها نگینی بر تارک صنعت نوغان گیلان است، بلکه نمادی از همت، میراث خانوادگی و تلاش برای شکوفایی اقتصادی در دل این شهرستان است. در این میان، مردی از اهالی این دیار، با ایثار و دانش خود، چراغ راه هم‌روستاییان شده است.
روستای زیبای «لپوندان»، واقع در بخش احمدسرگوراب شهرستان شفت، بیش از آنکه صرفاً یک موقعیت جغرافیایی باشد، شناسنامه‌ای برای صنعت نوغانداری در منطقه است. در این دیار، نوغانداری تنها یک شغل نیست؛ بلکه یک میراث خانوادگی است که نسل به نسل منتقل شده و تار و پود زندگی مردمانش را با ابریشم گره زده است.
روایت یک عمر تلاش: دشت‌پیما، نوغاندار نمونه
«دشت‌پیما»، کشاورز و نوغاندار نمونه این منطقه، سال‌هاست که زندگی‌اش را وقف پرورش کرم ابریشم کرده است. او که این حرفه را از دوران نوجوانی از اجدادش آموخته، با یادآوری خاطرات آغازین خود می‌گوید: در اولین سال فعالیت، با ۲ جعبه کرم ابریشم شروع کردم و توانستم ۷۳ کیلوگرم پیله‌تر به دست آورم؛ همین موفقیت اولیه، انگیزه‌ای شد تا نوغانداری را به‌عنوان شغل اصلی‌ام ادامه دهم.
یاریگر هم‌روستاییان؛ عبور از چالش «تفریخ»: دشت‌پیما، که اکنون عنوان نوغاندار نمونه شهرستانی و استانی را در کارنامه دارد، تنها به پرورش کرم ابریشم برای خود بسنده نمی‌کند. او با درک چالش‌های پیش روی هم‌روستاییان، نقش خود را فراتر از یک تولیدکننده می‌بیند.
از آنجا که نوغانداری با فصل کار در شالیزار و چایکاری همزمان است، بسیاری از کشاورزان فرصت یا تخصص کافی برای مرحله حساس «تفریخ» (خروج کرم از تخم) را ندارند. دشت‌پیما در این باره توضیح می‌دهد: در گذشته امکانات لازم در روستاها نبود. حالا من با کمک به تفریخ تخم‌های نوغان و توزیع آن میان اهالی، سعی می‌کنم بار را از دوش کشاورزان بردارم.
وی ادامه می‌دهد: امسال توانستم نزدیک به ۳۸۰ جعبه تفریخ‌شده را بین هم‌روستاییانم توزیع کنم تا آنان نیز بتوانند در کنار برنج‌کاری و دامداری، از درآمد نوغانداری بهره‌مند شوند.
این اقدام، نه تنها گره از کار کشاورزان گشوده، بلکه زمینه را برای افزایش سهم لپوندان در تولید پیله فراهم آورده است.
ظرفیت‌های شفت و چالش‌های پیش‌رو؛ نگاهی واقع‌بینانه: این نوغاندار دلسوز، روستای لپوندان را به‌دلیل همت اهالی در پرورش کرم ابریشم، شایسته عنوان «روستای ابریشم‌خیز» می‌داند و وضعیت فعلی را این‌گونه تحلیل می‌کند: نوغانداری که سال‌ها به فراموشی سپرده شده بود، خوشبختانه در سال‌های اخیر رونق گرفته و به اقتصاد خانواده‌ها کمک شایانی کرده است. در حال حاضر، شهرستان شفت با تولید سالانه حدود ۸۰ تا ۹۰ تن پیله‌تر، رتبه دوم را در استان گیلان و جایگاه قابل توجهی در کشور به خود اختصاص داده است.
دشت‌پیما با اشاره به اینکه در هر ۲ جعبه توانسته بین ۷۷ تا ۸۲ کیلو پیله‌تر برداشت کند، بر چند مشکل اساسی تأکید می‌کند: کمبود فضای مناسب برای پرورش کرم ابریشم، از اصلی‌ترین مشکلات ماست. علاوه بر این، اگر بخواهیم این رشد پایدار بماند، باید به آموزش و ارتقای سطح دانش فنی نوغانداران توجه ویژه‌ای شود تا شاهد افزایش بهره‌وری در این صنعت باشیم.
شفت، قطب دوم نوغانداری گیلان
فرماندار شهرستان شفت، ضمن قدردانی از تلاش نوغانداران و کشاورزان منطقه، از رشد چشمگیر این صنعت در سال جاری خبر داد و گفت: سال گذشته حدود دو هزار و ۵۰۰ جعبه تخم نوغان در شهرستان توزیع شد و امسال نیز دو هزار و ۴۵۱ جعبه در شهرستان توزیع شده است که این میزان، نشان‌دهنده عزم جدی برای احیای این صنعت ارزشمند در شفت است.
در راستای حمایت از صنعت نوغانداری، اقدامات مؤثری برای توسعه منابع اولیه صورت گرفته است. فرماندار شفت با اشاره به توزیع بیش از ۴۲ هزار اصله نهال توت میان نوغانداران شهرستان در سال جاری، اظهار داشت: این اقدام، موجب توسعه باغات توت و افزایش تولید ابریشم در منطقه خواهد شد. درخت توت، غذای اصلی کرم ابریشم است و تقویت باغات توت، نقشی حیاتی در پایداری و رشد صنعت نوغانداری ایفا می‌کند.
در آیین برداشت پیله‌تر (کج‌واچینی) که در روستای «کمسار بزرگ» بخش مرکزی با حضور مسئولان محلی برگزار شد، فرماندار شفت ضمن اعلام اینکه امسال ۲ هزار و ۴۵۱ جعبه تخم نوغان در شهرستان توزیع شده است، بر جایگاه دوم شفت در صنعت نوغانداری استان گیلان تأکید کرد.
مدیر جهاد کشاورزی شفت نیز با اشاره به اینکه در حال حاضر یک‌هزار و ۲۰۰ بهره‌بردار در این حوزه مشغول به فعالیت هستند، افزود: حدود ۵۰۰ هکتار باغ توت در شهرستان وجود دارد و پیش‌بینی می‌شود امسال ۸۰ تا ۹۰ تن پیله در شهرستان تولید شود.
وی همچنین به توزیع ۴۲ هزار اصله نهال توسط جهاد کشاورزی و قرار گرفتن آن در اختیار نوغانداران در سال جاری خبر داد.
چشم‌انداز نوغانداری؛ از دوران طلایی تا تلاش برای بازگشت به اوج
با مروری بر تاریخچه این صنعت، سال ۱۳۷۹ را «دوران طلایی» نوغانداری در ایران دانست؛ سالی که در آن ۲۰۰ هزار جعبه تخم نوغان توزیع شده بود. ولی با کاهش تولید پیله در سال‌های اخیر که منجر به کمرنگ شدن این صنعت شده است، «خرید تضمینی پیله» می‌تواند دوباره نور امید را در دل کشاورزان روشن کند.
جایگاه استراتژیک گیلان به‌عنوان یکی از قطب‌های اصلی تولید (با سهم ۵۰ درصدی از کل تولید کشور)، برنامه‌های مرکز توسعه برای عبور از چالش‌های موجود را بر سه محور اصلیِ تأمین زیرساخت‌ها، حمایت‌های تسهیلاتی و دانش‌افزایی متمرکز کرده است و فعالیت‌های این مرکز، محدود به سه استان گیلان، مازندران و خراسان رضوی نیست، بلکه تلاش برای توسعه این صنعت در سطح ملی از طریق شبکه معاونت‌های امور دام در تمامی استان‌ها در جریان است.
نوغانداری به‌عنوان یکی از کلیدی‌ترین بخش‌های کشاورزی، صنعتی است که با ایجاد درآمد سریع، می‌تواند بار مشکلات اقتصادی کشاورزان را سبک کند و به رونق تولیدات بومی و افزایش درآمد خانوارهای روستایی کمک شایانی نماید. حمایت‌های پژوهشی، برنامه‌ریزی دقیق اقتصادی و تقویت آموزش‌های ترویجی، زمینه‌ساز ارتقای بهره‌وری و پایداری این فعالیت ارزشمند خواهد بود.
